Bu çalışma, Arzinger&Partners Kiev Hukuk Firması tarafından hazırlanmış ve Avukat Timur Bondaryev ve Avukat Serghij Schkljar tarafından yazılan 2006 tarihli “Ukraine – Getting the Deal Through” adlı kitaptan alınmıştır.

I. ŞİRKETLER HUKUKU

1. GİRİŞ

Ukrayna şirketler hukukuna ilişkin kuralların büyük çoğunluğu Ukrayna Medeni Kanunu, Ticaret Kanunu ve Şirketler Kanunu’nda mevcuttur. Ülkenin Alman geleneğine uygun bir şekilde kaleme alınan Medeni Kanunu, yürürlükteki Ukrayna mevzuatıyla uyumludur; Ticaret Kanunu ise büyük ölçüde Batı Avrupa ülkelerinin ticaret kanunu geleneklerine dayalıdır ama bu geleneklerle uyumsuz yönleri de vardır. Bunun nedeni, her iki kanunun parlamentodan aynı anda (16 Ocak 2003) geçirilmesine rağmen, aralarında yeterli ölçüde iletişim ve işbirliği bulunmayan iki farklı ekip tarafından hazırlanmış olmasıdır. Dahası, Medeni Kanun’un pek çok hükmüyle Şirketler Kanunu’nun hükümleri arasında çelişkiler mevcuttur. Bu durum uygulamada karışıklığa neden olmakta ve tutarlı bir hukuki çerçevenin oluşturulmasını önlemektedir. Yani, bu kanunların birlikte uygulanması (aralarında özel-genel norm ilişkisi olmasına rağmen) güçlüklere ve belirsizliklere neden olmaktadır ve sorunların çözümü genellikle mahkemelere (örneğin Yüksek Mahkeme’nin kararlarına ve Yüksek Ticaret Mahkemesi’nin yorumlarına) bırakılmaktadır.

Ukrayna ve AB Arasındaki Ortaklık ve İşbirliğine Dair Anlaşma’nın 1994’te imzalanmasından bu yana, Ukrayna kendi mevzuatını AB mevzuatıyla uyumlulaştırmak için harekete geçmiştir; eylem planının uygulanmasını düzenli olarak denetlenmekte ve adaptasyona ilişkin gelişmeleri AB’nin aquis communautaire’ine bildirilmektedir. Ukrayna Ekonomi ve Adalet Bakanlıklarına göre, Ukrayna’nın yürürlükteki ticaret ve medeni kanunları AB şirketler hukuku direktiflerine uygun olduğu ölçüde uygulanacaklardır. Ukrayna henüz AB üyeliği için başvuruda bulunmadığından, Ukrayna hukuku resmi ve karşılaştırmalı bir şekilde denetlenmemekte ve bu konuya ilişkin resmi raporlar hazırlanmamaktadır.

Ukrayna Adalet Bakanlığı (bilhassa Hukuk Adaptasyon Dairesi ve Dairelerarası Adaptasyon Konseyi) ve Ukrayna Hukukunun AB Hukukuna Adaptasyonuna İlişkin Ulusal Konsey, uyumlulaştırma konusunda önemli çabalar sarf etmektedir.

2. BİRLEŞİK DEVLET SİCİLİ

NOTER İŞLEMLERİ

RUHSATA BAĞLI YA DA KISITLAMALARA TABİ TİCARET SAHALARI

Şirketler ve Örgütler için Birleşik Devlet Sicili’nin amacı, AB Zorunlu Bilgi Verme Direktifi’yle (İlk Direktif) üstlenilen yükümlülüklere atıfla, tek bir güvenilir bilgi kaynağını yaratmaktı. Ancak, ne sicil ne de tüzel kişiliklerin devlet tarafından tesciline ilişkin sistem, kuruluş amacına uygun bir şekilde çalışmamaktadır. Bu konuya ilişkin en büyük sorun, tescil için istenen bütün belgelerin önce tescil memuruna iletilmesine, daha sonra bu memurun belgeleri ilgili kamu kuruluşlarına göndermesine imkan tanıyan “tek pencere” sisteminin pratikteki işleyişinde çıkmaktadır. “Tek pencere” sisteminin amacı, bütün ilgili kamu kuruluşlarına tek bir yerden ulaşılabilmesidir; ama pratikte, şirket kurmak isteyen kişilerin ayrı ayrı yerlerde bulunan farklı kuruluşlara belgelerini teslim etmeleri gerekmektedir. Bu durum, şirket tescillerinin birkaç hafta, hatta birkaç ay sürmesine neden olur. Dahası, yeni kabul edilen ve AB mevzuatına diğer kanunlara kıyasla biraz daha yakın olan Tüzel ve Gerçek Kişi Girişimcilerin Devlet Tarafından Tesciline İlişkin Kanun gereğince, yeni bir “Tüzel ve Gerçek Kişi Girişimciler için Sicil”in kurulması gerekmektedir. Ancak, bu sicil henüz kurulmamıştır. Yani, görünüşte Ukrayna şirket tescili mevzuatının pratikliğine ve AB mevzuatıyla uyumlu olmasına rağmen, uygulama safhasındaki zafiyet devam etmektedir.

Sicil, Ukrayna İstatistik Bakanlığı bünyesindeki müdürlüklerde tutulmaktadır. Sicilin gerçeğe uygunluğu ve dış müdahalelere kapalılığı, özel düzenlemeler ve teknoloji sayesinde sağlanır. Buna rağmen, şirketlerin tescilinden genellikle sicil memurları sorumlu tutulmaktadır. Günümüzde, doğrudan doğruya sicil memurlarından bilgi talep edilemez. Talep, sadece İstatistik Bakanlığına bağlı müdürlüklere yöneltilebilir. Bir şirket hakkındaki belirli bilgilere, sadece o şirketle ilgili kişiler ya da şirketler ulaşabilir. Sicil elektronik ortamda tutulur ve bilgiler sadece yazılı biçimde (bilgisayar çıktısı, özet bilgi ya da referans) alınabilir.

Ukrayna’daki Ticaret Sicili birleşiktir; bunun anlamı, Ukrayna’da kurulu bulunan her şirketin, hükümet dışı örgütün ve kuruluşun sicilinin burada tutulmasıdır ve sicilin işlevi, Ukrayna’daki bütün tüzel kişilikleri tescil etmekten ibarettir. Sicildeki bütün bilgiler, Ukrayna dilindedir. Bu yüzden, istenen bütün bilgiler sadece Ukrayna dilinde verilir ve gerekli hallerde, bu bilgilere ihtiyaç duyanlar tarafından yabancı dillere çevrilebilirler.

Sicilden istenen bilgiler, harç karşılığı verilir; üstelik, bu bilgi de sadece belirli konulara ilişkin resmi verilerden ibarettir. Esasen, sicilden alınabilecek bilgi, herhangi bir şirkete dair temel resmi bilgilerden ibarettir (kuruluş tarihi, organizasyon şekli, sicile kayıtlı adresi, yasal temsilcileri, vb). Yani, Birleşik Sicil’den AB’de kurulu diğer sicillere kıyasla çok daha az bilgi alınabilir.

Şirket tescili için başvuru işlemleri, harç karşılığında (tescil harcı) yapılır. Örneğin, bir tüzel kişiliğin ilk kuruluş masrafları 170 Ukrayna Grivnyası (30 Avro) tutarken, sicilde daha sonra yapılacak değişiklikler için başlangıçta ödenen tescil harcının %30’unu yatırmak gerekecektir. Ukrayna’daki tescil harcının şirket sermayesiyle ya da şirketin diğer kendine özgü hususiyetleriyle ilgisi yoktur. Aynı zamanda, herhangi bir şirket adına çıkarılan hisseler, SEC adıyla bilinen Devlet Hisse Senetleri ve Borsa Komisyonu’na tescil ettirilmeden önce herhangi bir işleme konu olamaz. Bu tescil, şirketin tescilinden bağımsız bir işlemdir ve yine bir harç karşılığında gerçekleştirilir.

Sicil memuruna tevdi edilen belirli belgelerin önce noter tarafından tasdik edilmesi gerekir. Kuruluş esnasında noter tasdikine ihtiyaç duyan çeşitli belgelerin arasında, tescil talebi belgesi, şirket tüzüğü, kuruluştan sonraki işlemler için ise sicilde değişiklik talebi belgesi ve değişiklik amacıyla sunulan diğer belgeler sayılabilir. Dahası, yabancı (ister kurucuları, ister şirketle ilgili diğer kişiler bakımından) şirketler tarafından sunulan bütün belgelerin noter tarafından tasdik edilmesi gerekir. Hissedarlar toplantısı tutanaklarının ise noter tasdikine ihtiyacı yoktur.

Bir ticari işletme (ister bir tüzel kişilik, ister gerçek kişi tarafından kurulsun), ancak ve ancak Birleşik Devlet Sicili’ne tescil edildikten, şirkete tescil numarası ve sertifikası verildikten sonra resmen kurulmuş sayılır ve ticaret şirketi hüviyetini kazanır. Ayrıca, söz konusu ticari işletmeye vergi dairesi ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından kimlik numarası verilmesi ve şirketin kuruluş belgelerine bir sicil numarasının tahsil edilmesi gerekir ki, bütün bu işlemler zaman alacaktır.

Şirketlerin, belirli bazı ticari faaliyetlere girişmek için önceden devlet ruhsatı, izin, yetki ya da tescil belgesi alınması gerekmektedir. Bu ticari faaliyet türleri, Belirli Ticari Faaliyetlerin Ruhsatlandırılmasına İlişkin Kanun ve Belirli Ticari Faaliyetlere Patent Verilmesine İlişkin Kanun’da bulunabilir. Ancak, bazı faaliyet türleri hem özel kanunlarla (enerji, telekomünikasyon, mali hizmetler, menkul kıymetler için) hem de yukarıda sözü edilen genel kanunlarla düzenlenmektedir. Ruhsatlar, izinler, yetki ve tescil belgelerinin ilgili bakanlıklardan ya da kamu kuruluşlarından alınması gerekir. Resim başvuru süreci, çeşitli kanunlara ilişkin çıkarılan yönetmeliklerle düzenlenmiştir ve kural olarak başvuru harca tabidir. Pek çok durumda, başvuran şirketin kuruluş tüzüğünün noter tasdikli nüshaları, şirket personelinin vasıflarını gösteren belgeler ve şirketin ruhsat, izin, yetki ya da tescil belgesi alınmasını gerektiren faaliyeti gerçekleştirmeye yeterli teknik kapasitesine ilişkin belgelerin ilgili kamu kuruluşuna ibraz edilmesi gerekir. İlgili kamu kuruluşları hakkındaki genel liste 14 Kasım 2000 tarihli, 1698 sayılı Hükümet Kararnamesi’yle yayınlanan Ruhsat Vermeye Yetkili Kuruluşlar Listesi’nde (gerçi, ruhsat vermeye yetkili kuruluşlar bu listedekilerle sınırlı değildir) ve yine bir Hükümet Kararnamesiyle yayınlanan Belirli Ticari Faaliyet Türleri için Lisans Alımında Gereken Belgeler Listesi’nde bulunabilir.

Belirli ticari faaliyet alanlarında, henüz AB’nin serbest ticaret ve kişilerle malların serbest dolaşımı ilkeleriyle tutarsızlıklar mevcuttur; ancak belirli tür faaliyetlere girişmeden önce yerine getirilmesi gereken pek çok şart, AB mevzuatıyla uyum içindedir. Bankacılık gibi çeşitli alanlardaki kısıtlamaların kaldırılması ise şu gün için olası değildir.

3. TİCARİ ORTAKLIK TÜRLERİ

Ukrayna mevzuatında, çeşitli ortaklık türleri için farklı hükümler mevcuttur. Medeni Kanun ve Ticaret Kanunu uyarınca, ortaklıklar arasındaki ayrım şöyle yapılmaktadır:

- Özel Girişimci

- Genel Ortaklık (Adi Ortaklık)

- Komandit Ortaklık

- Paylı Komandit Ortaklık

- Limited Ortaklık

- Kapalı Anonim Ortaklık

- Halka Açık Anonim Ortaklık

Özel Girişimci (bireysel tacir), kendi namı ve hesabına ticaret yapan ve borçlarından bütün mal varlığıyla sorumlu olan gerçek kişidir. Özel girişimcinin işletmesinin tüzel kişiliği yoktur. Türk hukukundaki esnafa karşılık geldiği söylenebilir. Gerçek kişiler, ancak bu biçimde kendi nam ve hesaplarına ticaretle uğraşabilirler. Bütün diğer şirket biçimlerinin tüzel kişiliği vardır. (Ayrıca Ukrayna hukuku, bir gerçek kişinin tüzel kişilik (özel ticari girişim) kurabileceğini ve işletmesinin tek kurucusu olarak faaliyet gösterebileceğini kabul etmektedir).

Adi Ortaklık, ortaklık adına ticari faaliyete girişmek ve ortaklığın borçlarından bütün mal varlıklarıyla sorumlu olmak konusunda anlaşan iki ya da daha fazla katılımcı (ortak) arasında bölünen konsolide sermayeyle kurulan şirkettir.

Komandit Ortaklık, ortaklık adına ticari faaliyete girişmek ve içlerinden en az biri (komandite ortak) dışında, bütün ortakların ortaklığın borçlarından sadece sermaye paylarıyla sorumlu olması konusunda anlaşan iki ya da daha fazla ortağın arasında konsolide sermayesi bölünen şirket tipidir. Bir komandit şirketin en az bir komandite ortağı olmalıdır. Eğer komanditer ortak tek başına kalırsa ve şirketin hiç komandite ortağı olmazsa, bu tür komandit ortaklıklar tasfiye edilir ya da yeniden yapılandırılır. Komanditer ortak, birden fazla komandit şirkete katılamaz. Bu tür ortaklıklar, kuruluş senedi doğrultusunda faaliyette bulunurlar. Eğer şirketin kuruluş senedi tarafından aksi kararlaştırılmadıkça, ayrıca vekaletname almadan şirket namına ve hesabına hareket edebilmek için komanditer ortakların özel girişimci statüsünü kazanması gerekir. Bu tür ortaklıkların sermayesi konsolide (paylara bölünmemiş) olmalıdır, ancak kanun ortak sayısına bir sınırlama getirmemiştir. Sermaye, ortakların şirkete katkılarından oluşur. Şirketten ayrılmak isteyen ortak, hissesini kanun ya da kuruluş senedi tarafından gösterilen sürede devretmek zorundadır.

Limited Ortaklık ya da Paylı Komandit Ortaklık (yazımızın kalan bölümünde, her iki tip ortaklıktan da Limited Ortaklık olarak söz edilecektir) ise, sermayeleri paylara ayrılmış şirketlerdir. Hissedarlar şirket borçlarından şahsen sorumlu değildirler; şirket kendi borçlarından bütün mal varlığıyla sorumludur. Limited Ortaklık ya da Paylı Komandit Ortaklık arasındaki tek fark, sorumluluğu sınırlandırılmış hissedarların şirket borçlarından sermaye payları oranında sorumlu olmasıdır.

Kapalı Anonim Şirket ve Halka Açık Anonim Şirket (yazımızın geri kalanında, her iki tipten de Anonim Şirket olarak söz edilecektir) sermayeleri paylara bölünmüş şirketlerdir. Bu tip şirketlerde hissedarlar şirketin borçlarından şahsen sorumlu değildir; şirket, borçlarından bütün malvarlığıyla sorumludur. Kapalı anonim şirketlerin hisseleri sadece hissedarlara aitken ve borsada halka arz edilemezken, açık anonim şirketlerin hisseleri serbest bir şekilde devredilebilir, borsadaki alıcılara satılabilir.

Limited ve anonim şirketler, kuruluş tüzükleri uyarınca faaliyette bulunurlar. Genellikle bu tür şirketlerde iki ya da daha fazla katılımcı bulunur. Ancak, bu tip şirketlerin sadece bir hissedarı bulunabilir. Medeni Kanun, limited şirket hissedarlarının azami sayısının kanunla belirleneceğini ve eğer ortak sayısı kanunda belirlenen sayıyı aşıyorsa, anonim şirkete çevrilmesi gerektiğini belirtmektedir. Ancak, henüz bu azami sayı belirlenmemiştir. Sadece tek bir hissedardan oluşan bir şirketin başka bir şirketin hisselerine sahip olması ya da aynı zamanda başka bir şirketin de tek hissedarı olması kanun tarafından yasaklanmıştır. Kanuna göre, bir kişinin hisse sahibi olması, o kişinin aynı zamanda bir girişimci olduğu anlamına gelmemektedir. Şirketlerin kayıtlı sermayesinin asgari miktarı, kanun tarafından belirlenir. Bir limited şirketin kayıtlı sermayesi, hissedarların katkılarından oluşur ve bedelleri hissedarlar tarafından ödenen hisselere bölünür. Bir hissedar, kayıtlı sermayeye katkısını kanun ya da kuruluş senedi tarafından belirlenen süre içinde ödeyebilir.

Medeni Kanun ayrıca kar amacı gütmeyen örgütler ve kuruluşlar bakımından da bir ayrıma gitmektedir. Dahası, Ticaret Kanunu girişimler (bir ya da daha fazla gerçek kişi tarafından kurulan şirketler için kullanılan genel terim) ve mülkiyet türüne (devlet, belediye, karma, özel girişimciler, yabancı girişimciler) göre, çeşitli yasal düzenlemelere tabi olan tüzel kişilikler arasında bir ayrım yapmaktadır. Ayrıca, sahiplerinin bir ya da daha çok kişi olması bakımından, üniter ve kooperatif ortaklıklar şeklinde bir ayrım da mevcuttur.

Özel girişimler, komandit ve limited şirketler, sorumluluk açısından hissedarlarına getirdikleri çeşitli dezavantajlar yüzünden tacirler tarafından pek tercih edilmemektedir. Benzer nedenlerle, paylı komandit şirketler de yaygın değildir. Dahası, hissedarların bir seferinde birden fazla komandit şirkete katılması kanun tarafından yasaklanmıştır; bu yasak da komandit şirketlerin sayısının azlığına katkıda bulunmaktadır. Açık ya da kapalı anonim ortaklıkların yapısı ise daha az karmaşıktır, üstelik asgari katılım payı konusunda kanun tarafından hiçbir sınırlama getirilmemiştir. Mevzuatta, ortaklık anlaşmaları, yönetim yapısı, hissedarların imtiyazları ve yükümlülükleri hususunda hiçbir kısıtlama yoktur. Anonim şirketleri, özellikle yatırım ortaklıkları dalındaki yeterliliklerini ispatlamışlardır ve genellikle borçlarının malvarlıklarını aşması gibi bir riskle karşı karşıya kalmazlar.

Buna rağmen, belirli ticari faaliyetlerin belirli organizasyon biçimlerinde yürütülmesi gerekir; örneğin sigorta şirketleri sadece anonim şirket ya da paylı komandit şirket tipinde kurulabilir; kredi birlikleri sadece kar amacı gütmeyen organizasyonlar şeklinde kurulabilir; bankalar anonim ya da limited şirket olmalıdır; rehin dükkanları sadece bir adi ortaklık tarafından kurulabilir.

Diğer taraftan, hissedarlar genellikle borçlardan mal varlıklarıyla sorumlu değildirler (sayıları zaten Ukrayna’da pek az olan paylı komandit ve komandit şirketlerdeki komanditer ortaklar dışında). Ukrayna’da anonim şirketlerin bu kadar popüler olmasının nedeni de budur (yaklaşık 30,000 – 40,000 anonim şirkete karşın, bu sayının ancak iki katı miktarda limited şirket mevcuttur). Aynı zamanda, pek çok anonim şirketin özelleştirme sürecinde ortaya çıktığı ve Ukrayna mevzuatı uyarınca gerçekleştirilen özelleştirilmelerin kamusal şirketlerin yeniden yapılanarak açık anonim şirketlere dönüşmesini sağladığı göz ardı edilmemelidir.

4. ŞİRKET KURULUŞU

Ukrayna’da şirketler, tek bir hissedar dahil olmak üzere, istenildiği kadar ortakla kurulabilir (şirketin tek hissedarının tek hissedarlı başka bir şirket olduğu durumlar ya da limited şirketler hariç). Kuruluş esnasında, kurucular bir kuruluş anlaşması ya da senedi üzerinde uzlaşabilirler. Kuruluş anlaşması, kanuna göre ortaklıklar için kuruluş senedi olarak kabul edilir; ancak şirketler için bir ön-tescil aracıdır ve sadece anonim şirketler için varlığı aranır. Şirketin tek kurucu belgesi, kuruluş senedidir. Tescil için, tüzel kişiliklerin kuruluş anlaşmalarını ve/veya senetlerini, tescil başvurusunu ve diğer gerekli belgeleri tescil memuruna ibraz etmeleri gerekir.

Kuruluş anlaşması ve senedinin mutlaka bütün hissedarlar tarafından imzalanmış ve noterce tasdik edilmiş olması gerekir. Tek bir kurucu mevcutsa, noter tasdikli şirket kurma iradesi, kuruluş anlaşmasının yerine geçer. Ayrıca, noter yönetim kurulu üyelerinin ve yetkili temsilcilerin imza örneklerini ve yönetim kurulu üyelerinin tescil başvurusunu da tasdik etmelidir. Noter tasdikli kuruluş anlaşmasına, şirketin tescil başvurusu da eşlik edebilir.

Ukrayna hukuku uyarınca “kuruluş aşamasındaki şirket” gibi bir müessese mevcut değildir. Bunun anlamı, Ukrayna’daki her tüzel kişiliğin Birleşik Devlet Sicili’ne tescil edildiği andan itibaren hak ve fiil ehliyetine kavuşmasıdır. Buna göre, bir şirket tescil edilmeden önce herhangi bir hukuki yükümlülük altına giremez. Ancak, bir tüzel kişiliğin kurucuları hukuki ilişkilere girebilir, belirli haklar edinebilir ve kendi adlarına yükümlülükler üstlenebilir. Eğer kurucularının faaliyetleri tescilden sonra onaylanırsa, tüzel kişilik söz konusu hakları ve yükümlülükleri tescil tarihinden itibaren devralacaktır.

5. ASGARİ SERMAYE, SERMAYE PAYI VE HİSSELER

Ukrayna’daki asgari şirket sermayesi, her yıl parlamento tarafından devlet bütçesinde açıklanan asgari ücret göz önünde tutularak hesaplanır (bu rakam, 1 Ocak 2006 itibariyle 300 Grivnya (yaklaşık 57 Avro) idi ama 1 Temmuz 2006’dan itibaren 375 Grivnya (yaklaşık 61 Avro) olacaktır). Bir halka açık anonim şirket kurmak için gereken asgari sermaye, 1,250 asgari ücret tutarındadır, yani 437,500 Grivnya’dır (yaklaşık 72,000 Avro). Hisselerin karşılığı nakdi ya da ayni (bina, cihaz, tesisat, diğer fiziksel eşyalar, hisse senetleri, irtifaklar (fikri mülkiyet hakları dahil), döviz dahil olmak üzere mali kaynaklar (borçlar hariç) olarak ödenebilir. Ayni katkının değeri, kanun tarafından öngörüldüğü şekilde bir denetçi tarafından onaylanmalıdır.

Yürürlükteki kanun uyarınca, yabancı yatırımcılar (Ukrayna’da ikametgah sahibi olmayanlar) tarafından şirketin ana sermayesine yapılacak katkılar, ithalat vergisinden muaftır. Ancak, doğrudan parasal yatırımlar için özel bir mekanizma geçerlidir, NBU tarafından getirilen kurallar doğrultusunda özel yatırım hesaplarının kullanılmasını gerektirir. Günümüzde, ana sermaye katkıları KDV’den muaf değildir. Ancak, bu imtiyazın verilmesine dair çeşitli kanun taslakları parlamentoda tartışılmakta olup, bu taslakların kanunlaştırılması için hem yerel hem yabancı örgütler tarafından ciddi bir lobi faaliyeti yürütülmektedir.

Kurucuların yanı sıra, halka açık anonim şirketlerin hisseler için açık bir kayıt listesi açmaları gerekir. Kaydedilecek her potansiyel hissedarın, kurucunun hissesinin satılmasından dolayı şirkete ödemesi gereken miktarın en az %10’unu karşılaması gerekir. Açık kayıt listesi tutuluyorsa, toplam hisselerin en az %60’ının şirket tesciline kadar dağıtılmış olması gerekir. Şirket, tescilden sonraki bir yıllık zaman zarfında ana sermayenin tamamını hissedarlarından toplamış olmalıdır ve kuruluş genel toplantısı yapılmadan önce ana sermayenin %50’si ödenmelidir, ancak bu %50’lik ödeme, tescil işlemi tamamlanmadan önce bitirilmelidir. Bir anonim şirketin kurucularının tescilden sonraki en az iki yıl boyunca hisselerin %25’ine sahip olması gerekir.

Sermaye, farklı sınıflarda ve değerlerde hisselere bölünebilir. Bir hissenin asgari nominal değeri 0,01 Grivnyadır (yaklaşık 0,0015 Avro). Anonim şirketler için, hissedar başına hisse sayısı sınırlı değildir. Limited ya da paylı komandit şirketlerdeki hisseler, ana sermayenin sadece bir kısmını oluşturur ve menkul kıymet olarak bir varlık taşımaz. Bir halka açık anonim şirket hisselerini borsa tahtasına yazdırabilir ya da IPO’yla birlikte hisselerini halka arz edebilir.

Uygulamada, iki tip hisse vardır: nama ve hamiline yazılı hisseler. Bu iki tip arasındaki farklılık kanuni açıdan önemli değildir; daha çok muhasebe işlemlerine ilişkindir. Diğer taraftan, nama yazılı hisselerin sahipleri, genel kurula şahsen katılmakla yükümlüdür. Bir halka açık şirket, hem nama hem hamiline yazılı hisse senetlerini çıkarabilir. Ayrıca, toplam sermayenin %25’ini aşmayacak miktarda imtiyazlı hisse senedi ve hisse senedine çevrilebilir kıymetli evrak çıkarabilir. Menkul Kıymetler ve Borsa Kanunu, diğer tipte hisselerin de çıkarılmasına cevaz verir ama bu tiplerin ne olduğu belirtilmemiştir. Senetler evrak üzerinde ya da elektronik biçimde çıkarılabilir. Evrak şeklindeki senetler bir sertifikayla temsil edilirken, elektronik ortamdaki senetler kayyım tarafından tutulan menkul kıymet hesabına ilişkin bir yazılı beyanla gösterilir. Evrak şeklindeki senetler sicil memuru tarafından deftere işlenirken, elektronik ortamdaki senetler sözleşmeli bir kayyım tarafından deftere işlenir.

Yeni çıkarılan Menkul Kıymetler ve Borsa Kanunu uyarınca, bir anonim şirketin elektronik ortamda sadece nama yazılı hisse senetlerini çıkarılabileceğini ve daha önce çıkarılmış hamiline yazılı hisse senetlerinin kanunun Mayıs 2006’da yürürlüğe girmesinden itibaren borsada tedavül edemeyeceğinin gözden kaçırılmaması gerekir.

Bütün anonim şirketlerin hisseleri SEC tarafından tescil edilmelidir ve hisse senetleri, belirli bir şirketin hisselerinin ve bütün hisse alış verişlerinin kaydını tutan bir emanetçi kuruluşta (sicil memuru ya da emanetçi) tutulmalıdır. Hisse senetlerinin tescili için, hissedarların gerekli belgeleri SEC’e götürmesi ve emanetçi kuruluşla bir sözleşme imzalaması gerekir.

Kapalı bir anonim şirketin de asgari sermayesi 1,250 asgari ücrettir (437,500 Grivnya, yaklaşık 72,000 Avro). Ayni katkıların değeri, şirketin kuruluş senedi ya da kanun tarafından belirtilen biçimde hesaplanır. Kapalı anonim şirketlerin hisselerini SEC’de tescil ettirmeleri ve bir emanetçi kuruluşla sözleşme yapmaları gerekir. Kapalı anonim şirketler, hamiline yazılı hisse senedi çıkaramaz. Yeni çıkarılan Menkul Kıymetler ve Borsa Kanunu, kapalı anonim şirketler için de uygulanır.

Bir limited şirketin asgari sermayesi, 100 asgari ücrettir (35,000 Grivnya, yaklaşık 5,700 Avro).

Medeni Kanun, mali yılın ikinci yarısında ve takip eden yıllardaki net malvarlığının ana sermayeden daha az olamayacağı şartını getirir. Eğer bu şart yerine getirilemeyecekse, ana sermaye miktarı indirilmelidir ve buna karşılık gelen değişiklikler, sicil memuru tarafından tescil edilmelidir. Eğer belirlenen dönemlerde şirketin net malvarlığı asgari ana sermayenin altına inerse, şirketin tasfiye edilmesi gerekir. Eğer hissedarlar şirketin hisselerini o şirketin yönetimini ele geçirecek derecede satın almışsa da ana sermayede indirime gidilebilir. Alınabilecek hisselerin toplam değerine ilişkin bir sınırlama yoktur. Ancak, eğer ana sermayede indirime gidilmişse, her hissenin takip eden bir yıl içinde yeniden dağıtılması gerekir. Böyle bir yeniden dağıtım tamamlanana kadar, katılımcıların oylarından topluca satın alınan hisselere karşılık gelen oylar çıkarılır. Anonim Şirketler Kanunu’nun taslağı, toplu alımları şirket sermayesinin %20’siyle sınırlandırılmasını öngörmektedir.

II. GAYRIMENKUL HUKUKU

1. GİRİŞ

Gayrımenkul operasyonları, her zaman için en karlı bir kazanç kaynağı olmuştur ve ipotek gibi işlemler, taahhütleri güvenceye almanın en çekici ve emin yollarından biridir.

Çağdaş özel mülkiyet kurumu SSCB’de mevcut olmadığı için, bir özel mülkiyet nesnesi olarak gayrımenkul operasyonları SSCB’nin dağılıp ayrı devletlerin kurulmasıyla birlikte başladı. Ukrayna da bu kuralın istisnası değildi. 1991’de bağımsızlığın kazanılmasından ve özel mülkiyet hakkının ihlal edilemezliğine dair ilk kanuni kaynakların yaratılmasından sonra, Ukrayna’daki gayrımenkul işlemlerine duyulan ilgi, bu bağlamdaki pek çok bürokratik ve kanuni engele, mükemmellikten uzak mevzuata, hatta belli alanlardaki kanuni boşluğa rağmen giderek arttı.

Ancak, gayrımenkul alanında yapılan yatırımların hacmi ve gayrımenkul pazarının büyüme hızı, Ukrayna’nın hem toprak hem nüfus bakımından Avrupa’nın en büyük ülkelerinden biri olmasına rağmen Slovakya, Çek Cumhuriyeti ve Polonya gibi komşu ülkelerle kıyaslandığında oldukça yavaş kalmaktadır.

Bu durum, pek çok yatırımcının Ukrayna’ya gelme konusundaki kararsızlığına, yatırım kararını vermeden önce yıllar boyunca saha araştırması yapmasına, gayrımenkul operasyonlarındaki aşırı bürokrasiye, inşaat düzenlemelerinin şeffaflıktan yoksun olmasına ve yabancı şirketler için genel ve olağan olan açık tapu tescilinin yokluğuna bağlanabilir. Ukrayna yasal sisteminin gayrımenkul alanındaki ayırt edici özelliği, arazilerin ve binaların ayrı sicillere tescile tabi olan birer bireysel mülkiyet konusu olarak görülmesidir. Araziler ve binalara ilişkin işlemler, birbiriyle kimi zaman çelişen ya da tamamen zıt hükümler getiren farklı kanunlara tabidir.

Yazımızın geri kalanında, birer gayrımenkul konusu olarak araziler ve binalar arasındaki ayrımı keskinleştirmeye çalışacağız.

Bu durum, gayrımenkul alanında çok farklı yasal düzenlemelere alışık olan yabancı yatırımcılar açısından yanlış anlamalara neden olmaktadır. Gayrımenkul nesnelerine (binalara) ilişkin işlemlerin görece güvene dayalı olmasına rağmen, arazi alım satımları katı bir devlet kontrolü altındadır ve arazi mevzuatı, alım satım işlemlerinin serbestçe gerçekleştirilip bu alanda bir piyasa oluşturulmasının önüne set çekmeye yönelik özel normlar içermektedir.

Ancak Ukraynalı kanunkoyucu, binaların Ukrayna’da mukim olmayan kişiler ve yabancı sermayeli Ukrayna şirketleri tarafından satın alınmasının önüne bir engel getirmediği için, neredeyse bütün gerçek ve tüzel kişiler Ukrayna’da gayrımenkul (bina) satın alabilir.

2. KANUNİ KAYNAKLAR

Arazi meseleleri, 01 Ocak 2002’den beri yürürlükte olan ve yabancı sermayeli tüzel kişiliklerle özel kişilere arazi alma imkanını bahşetmesiyle arazi düzenlemelerinde yeni bir çığır açan Ukrayna Arazi Kanunu’yla (yazımızın geri kalanında, UAK olarak anılacaktır) düzenlenir. UAK, arazi ilişkilerinin özne ve nesnelerine uygulanacak temel hükümleri içerir, bu bağlamda devletin ve belediyelerin yetkilerini ve arazi devrine ilişkin sınırlamaları düzenler. Arazi meseleleri, ayrıca “Arazi Kirası Hakkındaki Kanun,” “Arazi Ödemeleri Hakkındaki Kanun” ve “Arazi Ekspertizi Hakkındaki Kanun” gibi kanunlarla da düzenlenir.

Arazi ilişkilerindeki özel teknik konuları düzenleyen çok sayıda tüzük ve yönetmelik mevcuttur. Gayrımenkul nesnelerinin (binaların) hukuki statüsünü düzenleyen tek bir kanun yoktur, ancak diğer alanları düzenleyen kanunlarda ve yönetmeliklerde bu konuya ilişkin hükümler bulunabilir.

Bu arada, Ukrayna Medeni Kanunu, Ukrayna Ticaret Kanunu, Ukrayna Arazi Kanunu, Gayrımenkul Üzerindeki Mülkiyet Haklarının Devlet Tarafından Tescili ve Hakların Sınırlanması Hakkındaki Kanun gibi global kanunların çıkarıldığı şu son birkaç yıl içinde çok büyük bir yasama dalgasının hüküm sürdüğü unutulmamalıdır. Ukrayna mevzuatı, ayrıca Ukrayna’daki yatırım faaliyetlerini düzenleyen ve güvence altına alan çok sayıda kanunu ve tüzüğü içermektedir.

Yatırım Faaliyetleri Hakkındaki Kanun ve Yabancı Yatırımlar Rejimi Hakkındaki Kanun, yatırım faaliyetlerine ilişkin meseleleri ve yabancıların Ukrayna’daki yatırım projelerine ilişkin haklarının ve menfaatlerinin gözetilmesini düzenler. Ukrayna, yabancı yatırımların desteklenmesi ve korunması konusunda pek çok iki taraflı anlaşmaya imza atmıştır. Pek çok Avrupa ülkesiyle Ukrayna arasında bu gibi anlaşmalar mevcuttur. Bu anlaşmalar, gayrımenkullere ilişkin olanlar dahil olmak üzere yabancı yatırımcılarının haklarının gözetilmesini güvence altına alır.

3. GAYRIMENKULLERDE TAPUYA TESCİL

Ukrayna sisteminde tapu kütüğü şeffaf değildir ve günümüzde yeniden yapılandırılmaktadır. Avrupa’daki gibi bir Tapu Sicil Defteri (Grundbuch), Ukrayna’da mevcut değildir. Binaların tapu kaydı, bulundukları yerdeki belediyelere bağlı kuruluşlarda – Teknik Envanter ve Gayrımenkullerin Tapu Siciline İlişkin Büro (yazımızın geri kalanında, sicil bürosu olarak anılacaktır)- tutulur; ancak, gayrımenkuller için tek bir sicil yoktur. Bazı yerlerde sicil büroları bulunmaz ve belediyeler, sadece binalara ilişkin tapu kayıtlarını gerçekleştirir.

Arazilerin kaydı, binalarla hiçbir bağlantısı olmayan farklı bir sicilde tutulur. Arazilerin kadastro işlemi henüz tamamlanmamıştır ve bu durum, kimi zaman aynı arazi parçasının farklı yerlerde sicile geçirilmesine neden olabilmektedir.

Gayrımenkul üzerindeki yükümlülüklerin ve ipoteklerin paralel tescilinin ikili işlevi vardır. Arazi kadastrosu, aynı zamanda farklı bir sicil olarak mevcuttur. Bir gayrımenkulün birden fazla tescil edilmesinin yabancı yatırımcıları tedirgin ettiği, yabancıların ancak çeşitli ihtiraz kayıtlarıyla yatırım yapmaya yanaştıkları, Ukraynalılar tarafından da bilinmektedir.

Daha önce de belirtildiği üzere, bitmiş inşaatların tapuya kaydı, sicil bürosu tarafından bölgesellik prensibi uyarınca gerçekleştirilir. Örneğin, Kiev’deki gayrımenkul nesneleri (binalar) Kiev Sicil Bürosu tarafından tescil edilir. Burada, üçüncü şahısların tapuyu göremeyeceklerini belirtmemiz gerekiyor; binalara ilişkin resmi bilgiler, sadece o gayrımenkulün malikine verilir. Devlet arazi kadastrosu dışındaki neredeyse tüm siciller, Ukrayna Adalet Bakanlığı’na bağlı “Bilgi Merkezi” adlı kuruluş tarafından yönetilir; bakanlık, gayrımenkule ilişkin bütün idari işlevlerini merkeze devretmiştir. Sicillere yapılacak tescil devlet ve/veya noterler ve/veya devlet noterlik arşivleri ve/veya yukarıda bahsi geçen devlet kuruluşu ve yan kuruluşları tarafından gerçekleştirilir ve binaların tescili ilgili sicil büroları tarafından yapılır.

Ukrayna’daki gayrımenkule ilişkin hakların tescil sistemi günümüzde reforma tabi tutulmaktadır. Arazilerin ve binaların tescil edileceği, söz konusu gayrımenkul hakkındaki bütün bilgileri içerecek birleşik bir tapu kütüğünün yaratılması planlanmaktadır.

4. TAPU

Ukrayna Anayasası, üç tür mülkiyet biçimini tanır: özel mülkiyet, kamu mülkiyeti ve belediye mülkiyeti. UAK madde 78, Ukrayna’daki arazilerin devlet, kamu ve belediye mülkiyetinde olabileceğini belirtir. Buna ek olarak, Ukrayna mevzuatındaki mülkiyet biçimleri, sadece Sovyetler Birliği sonrası ülkelere özgü olan birtakım özel tapu biçimlerini de içerir. Bunlar etkin yönetim hakkı ve ticari devamlılık hakkıdır.

Arazi tapusu türleri şunlardır:

- Mülkiyet (özel, kamu ve belediye mülkiyeti).

- Kira sözleşmesine dayalı geçici kullanım.

- Araziyi sürekli kullanma hakkı.

- İrtifak hakkı.

Binalara ilişkin tapu kaydı/şerhi türleri şunlardır:

- Mülkiyet (özel, kamu ve belediye mülkiyeti).

- Etkin yönetim hakkı.

- Ticari devamlılık hakkı.

- Kira.

İSTİRDAT DAVALARI

UAK bölüm 4 madde 78’e göre, 15.05.1992’den önce Ukrayna’da arsa ve arazi sahibi olan kimseler (ve mirasçıları), istirdat davası açamaz.

Böylece, 1917 Devriminin ardından toprakları kamulaştırılanların mülkiyet iddialarının kanun koyucu tarafından önüne geçilmiştir.

Ancak, Ukrayna mevzuatında binalara ilişkin istirdat davaları için herhangi bir hüküm bulunmadığını belirtmeden geçemeyeceğiz. Bazı hukukçulara göre, Ukrayna Avrupa Birliği’ne doğru ilerledikçe ve ulusal mevzuatını bu doğrultuda uyarladıkça, bu alanda çeşitli düzenlemeler getirmek ve 1917 Devriminden sonra mülkleri kamulaştırılanlara istirdat davası açma hakkı tanımak gerekebilecektir. Şu anda böyle bir tartışmanın başlatılması için vakit çok erkendir, gerçi bazı uzmanlara göre, gelecekte böyle bir düzenlemenin yapılması beklenebilir.

5. UKRAYNA GAYRIMENKUL HUKUKUNA İLİŞKİN GENEL BİLGİLER

5.1 Arsa ve Araziler

UAK, Ukrayna’daki yeryüzü parçalarına ilişkin meseleleri düzenleyen temel kanundur. UAK’a göre arsa, belli bir coğrafi yeri ve kendisine bağlı çeşitli hakları içeren yeryüzü parçasıdır. Arsa ve arazi üstündeki mülkiyet, yeryüzü üstündeki sınırları boyunca uzanır ve sınırlarının içinde kalan suları, ormanları ve çok yıllık bitkileri de kapsar.

5.2 Arsa ve Arazilerin Tahsisi

UAK, arsa ve arazilerin çeşitli amaçlara yönelik olarak dokuz kategorideki kullanıma tahsis edilmesini düzenler.

- zirai araziler,

- kamu binalarının ve meskenlerin inşasına ayrılan arsalar,

- SİT alanları,

- sağlık için tahsis edilen arsa ve araziler,

- eğlence/tatil için tahsis edilen arsa ve araziler,

- tarihsel ve kültürel açıdan farklılaşan arsa ve araziler,

- orman arazileri,

- su kaynaklarının bulunduğu araziler,

- endüstri, ulaşım, enerji, savunma ve sair amaçlar için ayrılan arsa ve araziler.

Arsa ve arazilerin çeşitli kategorilere ayrılması, devletin ve kendi yetki alanlarında kalan bölgeler için yerel yönetimlerin aldığı kararlar doğrultusunda gerçekleştirilir.

Herhangi bir arsa ya da arazi parçasının amacı, üstünde gerçekleştirilmesi planlanan faaliyete göre belirlenir.

Başlangıçta tahsis edildiği faaliyet amacına uygun düşmeyen arsa ve arazilerin kategorisi, ilgili kişilerin başvurularına göre değiştirilebilir.

Gerçek ya da tüzel kişilerin maliki olduğu arsa ve arazilerin tahsis değişikliği, Ukrayna hükümeti tarafından getirilen düzenlemeye göre, sahiplerinin başvurusu üzerine gerçekleştirilir. Başlangıçta orman olarak ayrılan arazilerin tahsis değişikliği, çevre ve orman koruma idaresinin üst düzey yöneticilerinin belirttiği görüş doğrultusunda değiştirilir. Tahsis değişikliği, ilgili kişilerin yerel yönetimlere Ukrayna hükümeti tarafından kabul edilen süreç doğrultusunda belirlenen oranlara göre hesaplanan bir tazminat ödemesini gerektirir.

Zirai arazilerin ve orman arazilerinin tahsis değişikliğinden dolayı ödenmesi gereken tazminatın oranı, Ukrayna hükümeti tarafından belirlenir. Bir arsa ya da arazinin tahsis kategorisinin sınai bölge olarak değiştirilmesinin, tarımsal toprakların kaybedilmesi bakımından daha farklı bir anlamı vardır.

Günümüzde, büyük meskun mahallerin sınırları dışında, büyük endüstriyel, lojistik ya da ticaret amaçlarına uygun yapıların inşasına uygun çok az sayıda sınai bölge bulunmaktadır. Arazilerin büyük bölümü zirai amaçlıdır ve tahsis amaçları değiştirilmeden üstlerinde inşaat yapılması mümkün değildir. Bu yüzden, tahsis amaçlarının değiştirilmesi zorunludur.

5.3 Arsa ve Arazilerin Malikleri. Yabancı Gerçek ve Tüzel Kişilikler ve Yabancı Yatırımla Gerçekleştirilen Girişimlerin Arsa ve Arazi Mülkiyetini Elde Etmesi.

Yukarıda belirtildiği üzere, UAK arsa ve arazi makili olabilecek özneleri sınırlı sayıda saymıştır. UAK madde 80’e göre, arsa ya da arazi maliki olabilecek özneler şunlardır:

1. Gerçek ve tüzel kişiler – arsa ve arazilerin özel mülkiyeti için.

2. Mülkiyet hakkını doğrudan ya da yerel belediyeler aracılığıyla kullanan coğrafi topluluklar – belediye mülkiyetindeki arsa ve araziler için.

3. İlgili idareler aracılığıyla mülkiyet hakkını kullanan devlet – kamu mülkiyetindeki arsa ve araziler için.

UAK’a göre arsa ve araziler, bütün Ukrayna vatandaşı gerçek kişiler ve tüzel kişiler (Ukrayna’da mukim kişiler tarafından Ukrayna’da kurulanlar) tarafından neredeyse hiçbir sınırlamaya tabi olunmaksızın satın alınabilir.

Ancak, yabancı gerçek ve tüzel kişiler ile yabancıların katılımıyla gerçekleştirilen ortak yatırım girişimleri, Toprak Kanunu’nun getirdiği sınırlamalar uyarınca toprak satın alabilir. Yabancı gerçek ve tüzel kişiler ile yabancıların katılımıyla gerçekleştirilen ortak yatırım girişimleri, Ukrayna’daki zirai arazileri satın alamaz.

Vatansızlar ve yabancı ülke vatandaşları, meskun mahallerin içindeki arsaları ve dışındaki zirai olmayan arazileri, üstündeki binalar kendilerine ait olmak koşuluyla satın alabilir.

Yabancı tüzel kişiler, şu zirai olmayan arsa ve arazileri satın alabilir:

1. Ukrayna’daki ticaret faaliyetlerine ilişkin binalar ve binaların inşaatı için arsa satın alınıyorsa, meskun mahallerin içinde kalan arsalar.

2. Meskun mahallerin dışında kalan ve üstünde bina bulunan araziler.

Yabancıların katılımıyla gerçekleştirilen ortak yatırım girişimleri de, yabancı tüzel kişiler için getirilen kurallara uygun bir şekilde arsa ve arazi satın alabilir.

Devlet mülkiyetindeki arsa ve arazilerden özelleştirme kapsamı dışında kalanlar, Ukrayna Parlamentosunun onayı üzerine, Ukrayna hükümeti tarafından yabancı devletlere ve tüzel kişiliklere satılabilir. Belediyelere ait arsa ve araziler, Ukrayna hükümetinin onayı üzerine, ilgili belediye encümenleri tarafından yabancı devletlere ve tüzel kişilere satılabilir.

Devlet ve belediyelerin maliki olduğu arazi ve arsalar, temsilcilik ofislerini tescil ettirerek Ukrayna’da ticari faaliyet yürütme hakkını kazanan yabancı tüzel kişiliklere satılabilir. Hükümetin bu tür arsa ve arazilerin satışını onaylama sürecinin günümüzde son derece bürokratik olması yüzünden, alıcılar bu tür alışverişleri yapmaktan kaçınmaktadır.

Burada, UAK’ın %100 yabancı yatırımların devlet ve belediye arazi ve arsalarını satın almasına ilişkin bir hüküm getirmediğini belirtmeden geçemeyeceğiz. UAK’ın günümüzde geçerli olan yorumlarına göre, yukarıda sıralanan sınırlamalar sadece yabancı sermayeli girişimlerin devlet ve belediyelerin maliki olduğu arsa ve arazileri satın almalarında uygulanır. Bu sınırlamalar, yabancı gerçek kişiler için geçerli değildir.

Ancak, bu doktriner yorumun Ukrayna şartlarına göre oldukça müphem kaldığını belirtmemiz gerekir.

5.4 Moratoryum

1 Ocak 2015’e kadar, gerçek ve tüzel kişiler toplam 100 hektarlık arsa ve arazileri satın alabileceklerdir. Miras yoluyla devrolunan arsa ve araziler bu hesaba dahil edilmez.

1 Ocak 2007’ye kadar, ticari şirketlerin esas sermayelerine arsa ve arazi paylarının dahil edilmesi yasaktır.

Yine 1 Ocak 2007’ye kadar, zirai faaliyetlere tahsis edilmiş arazilerin ve arsa paylarının sahibi olan gerçek ve tüzel kişiler, bu tür malvarlıklarını miras yoluyla devir ya da kamulaştırma dışındaki biçimlerde devredemezler.

BİNALARA İLİŞKİN HÜKÜMLER

Arsa ve arazilerin aksine, binaların hukuki statüsü mevzuatta daha az bir yer tutar. Günümüzdeki Ukrayna kanunlarında, binalar tahsis amaçlarına göre sınıflandırılmamıştır. Bu tür sınıflandırmalar sadece inşaat şartlarını düzenleyen tüzük ve yönetmeliklerde yer alır. Binalar, amaçlarına göre sınai binalar, ticari binalar, meskenler, bürolar vb. olarak ayrılır. Ukrayna mevzuatı, stratejik önemdeki devlet ve/veya belediye binaları hariç tutulursa, bu tür gayrımenkullerin maliklerine ya da gayrımenkullere dair sınırlamaları içermez. Stratejik anlam taşıyan devlet ve/veya belediye mülkiyetindeki binaların özel mülkiyete konu edilmesi kanunen yasaktır ve böyle binalar özelleştirmeye de konu olamaz.

Ukrayna mevzuatı, özelleştirme esnasında devlet ya da belediyelere ait mülklerin satışı dışında, bina satın almak isteyen yabancı yatırımcılara devlet tarafından herhangi bir izin ya da rıza verilmesini zorunlu kılmaz. Özelleştirme sırasında, ihaleyi kazanan tarafa alım-satım anlaşmasının sonuç bölümünde söz konusu gayrımenkulü satın alma izninin verildiği belirtilir. Ancak diplomatik misyonların, konsoloslukların ve uluslar arası, hükümetler arası örgütlerin yerleşmesi için satın alınan binaların tapuya tescili, Ukrayna Dış İşleri Bakanlığının bu konuya ilişkin yazısına göre gerçekleştirilir.

Uluslar arası hükümetler dışı örgütlerin ve yabancı kuruluşların yerleşmesi için satın alınan binaların tapuya tescili, yabancı temsilcilik ofislerine verilen hizmetlere ilişkin Genel Yönetimin, Kırım Özerk Bölgesi Kabinesinin, yerel yönetimlerinin ya da Sivastopol kenti yönetiminin mektubu uyarınca yapılır.

6. GAYRIMENKULLERE İLİŞKİN İŞLEMLER

6.1 Binaların Kiralanması

Ukrayna mevzuatı, kira ilişkilerinin nesne ve/veya öznelerine ilişkin hiçbir sınırlama getirmez. Devlet ya da belediye mülklerinin kiralanmasına ilişkin olarak, Devlet ve Belediye Mallarının Kiralanmasına İlişkin Kanun’da, kiraya konu olamayacak mallar sıralanmıştır. Ukrayna Bakanlar Kurulunun “Devlet Girişimi Komplekslerinin, Örgütlerinin ve Ana Üretime İlişkin Yapısal Departmanlarının Özelleştirilemeyecek ya da Kiralanamayacak Malvarlıkları Kararnamesi” de kiraya konu olamayacak malları içermektedir.

Bu sınırlama, ilgili devlet ve belediye girişimlerinin entegre kompleksleri için de geçerlidir ve nedeni, bu tür girişimlerin devletin hayati işlevleriyle bağlantılı stratejik görevleri yerine getirmesidir.

İlgili kanun ve kararnamede belirtilmeyen nesneler ise aşağıda belirtilen şartlar dahilinde kiralanabilir. Binaların kiralanmasına ilişkin mevzuat geçtiğimiz yıllarda oldukça önemli değişikliklere uğramıştır ve bu değişiklikler, gayrımenkul piyasasının oyuncuları tarafından değişik biçimlerde algılanmaktadır.

Özellikle, uzun dönemli kira kontratlarının ve Ukrayna’da mukim olmayan kişilere ait gayrımenkullere ilişkin kira kontratlarının tescili ve noter tarafından tasdiki müesseseleri, Ukrayna için bir yeniliktir. Ukrayna mevzuatına göre, 1 seneden uzun süreli kontratlar noter tarafından tasdik edildikten sonra tapuya şerh edilmelidir.

Gerçek kişilerin kendi aralarında akdettikleri kira kontratları ise, süresinden bağımsız olarak noter tarafından tasdik ve tapuya şerh edilmelidir. Kira kontratlarındaki noterlik harçlarının kira sözleşmesinin süresi boyunca elde edilecek kira gelirinin %1’i olduğunu belirtmemiz gereklidir.

Bu nedenle, özellikle uzun dönemli kira kontratlarının tasdikinde oldukça büyük miktarlarda harç ödenmesi gerekebilmektedir. Bu durum, harçların 01.01.2007’den itibaren %0,1 olarak alınmasını ve en yüksek harcın 850 Grivnyayı aşmamasını düzenleyen kanun yürürlüğe girince değişecektir.

Ancak, kira kontratlarının noter tasdikli olması zorunluluğu, gelecekte inşa edilecek binalar için hazırlanan ön-sözleşmelerin akdedilmesinde çeşitli sorunlar doğurmaktadır.

Noter tasdikinin yapılabilmesi için, bina malikinin tapudaki kaydını ibraz edebilmesi gerekir. Ancak, gelecekte inşa edilecek binalar henüz tapuya kayıtlı olmadıklarından gerekli belgeleri ibraz etmek ve geçerli bir kiralama ön-sözleşmesi hazırlamak mümkün olamamaktadır.

Bu sorun, bir hazırlık sözleşmesiyle ya da böyle bir kira kontratının hazırlanmak istendiğine dair niyet mektubunun verilmesiyle çözülebilir. Kira konusunda belirli vergi yükümlülükleri vardır ve Ukrayna’da mukim olmadıkları halde bu ülkede gayrımenkul maliki olan kişilerin, ülke sınırları içinde ticari faaliyet yürütebilmeleri ya da Ukrayna’da mukim olan kişilerle gayrımenkullerine ilişkin kontrat yapabilmeleri için bir temsilcilik ofisi kurmaları gerekir.

Bu yükümlülüğün ihlali, Ukrayna mevzuatına göre vergi kaçakçılığı olarak kabul edilir. Bunun nedeni, Ukrayna’da mukim olmadıkları halde ülkedeki gayrımenkullerinden elde ettikleri kira gelirlerini yurtdışında alan kişilerin vergi yükünden kaçınmasını önlemektir.

Uygulamada, Ukrayna’da mukim olmayan kişilerin ülkedeki gayrımenkullerinden dolayı elde ettikleri kira gelirlerinin ödemesi, şu şekillerde yapılmaktadır:

- Kiracı, kira bedelini bir Ukrayna bankası vasıtasıyla kiralayanın temsilciliğine öder.

- Temsilcilik, malikin mukim olduğu ülkeyle Ukrayna arasında çifte vergilendirmeyi önlemek için akdedilen anlaşmalar uyarınca, kira bedelinden ödenecek vergiyi düştükten sonra, parayı ana şirkete/malike havale eder.

Hiç şüphesiz, vergi kaçırmanın çeşitli yolları bulunmuştur. Kira bedelinin iki parçaya bölünmesi, bir parçanın Ukrayna’daki banka, diğerinin Ukrayna dışındaki banka aracılığıyla ödenmesi, doğru olmasa bile yaygın bir uygulamadır.

Kamusal mülkiyete tabi olmayan binalar için ödenecek kira bedelleri serbestçe belirlenir, ancak devlete ve belediyelere ait olan binaların kira bedelleri, Ukrayna hükümeti tarafından kabul edilen sürece uygun bir şekilde hesaplanır. Ancak, çeşitli kaynaklardan edindiğimiz bilgilere göre, yukarıda betimlendiği üzere vergi kaçırılmasını önleme amacı doğrultusunda, gerçek kişilerin maliki olduğu binalar için de asgari kira oranlarının belirlenmesine dair planlar yapılmaktadır.

Asgari kira bedelleri, binanın yerine, amacına ve durumuna göre belirlenecek ve vergilendirme amacıyla uygulamaya konacaktır. Ancak, bu planın gerçekleştirilip gerçekleştirilmeyeceği henüz kesin değildir.

6.2 Arsa ve Arazilerin Kiralanması

Arsa ve arazilerin kiralanması, Toprak Kiralanmasına İlişkin Kanun hükümleri uyarınca gerçekleştirilir.

Arsa ve arazi (toprak) kira kontratlarının süresi, 50 yılı geçemez. Toprak kirası kontratı, noter tarafından tasdik edilip tapu siciline işlenmelidir. Eğer bu koşullar yerine getirilmezse, kontrat hükümsüz olur. Toprak Kiralanmasına İlişkin Kanun, kontratta bulunması gereken asgari koşulları sıralamaktadır.

Bu koşullar şunlardır:

- Kira nesnesi (arsa ya da arazinin yeri ve alanı).

- Kira kontratının süresi.

- Kira bedeli, ödeme biçimi, ödeme tarihleri, ödemezlik durumunda kiracının sorumluluğu.

- Kiraya konu toprak parçasının kullanım koşulları ve tahsis amacı.

- Kira nesnesinin bakımına dair koşullar.

- Kira nesnesinin kiracıya teslim biçimi ve koşulları.

- Kira nesnesinin malike iade biçimi ve koşulları.

- Söz konusu toprak parçasının kullanımına ilişkin var olan sınırlamalar.

- Kira nesnesinin kaza sonucu zarar görmesi ya da yok olması riskini üstlenen tarafın belirlenmesi.

- Tarafların sorumlulukları.

Yukarıda sıralanan temel koşullardan birinin eksikliği, söz konusu kontratın tapuya işlenmemesine ya da taraflardan biri tarafından hükümsüzlüğünün öne sürülmesine neden olabilir.

Kira kontratının unsurları şunlardır:

- Kiraya konu toprak parçasının planı ya da şeması.

- Söz konusu toprak parçasının tahsisini ve üstüne kurulu irtifakları gösteren kadastrosu.

- Toprak parçasının sınırlarını da içeren tapu kaydı.

- Transfer protokolü.

- Kanun tarafından emredilen durumlarda, toprak tahsis projesi.

Ukrayna hükümeti, bu tür kontratlarda uyulması gereken standart formu belirlemiştir. Bu standart formda, kanun tarafından zorunlu kılınan bütün unsurlar mevcuttur ve uygulamada da yaygın olarak kullanılmaktadır.

Kira bedeli miktarı, ödeme biçimi ve koşulları, taraflar tarafından belirlenip kontratta belirtilebilir; ancak devlet ve belediyeye ait toprak parçalarına ilişkin kira bedelleri, Toprak Kirası Ödemelerine Dair Kanun tarafından belirlenir.

Kira aynen, nakden ya da mal sahibine hizmet sunulması biçiminde ödenebilir. Taraflar, kira bedelinin çeşitli ödeme biçimlerinden oluşması için aralarında anlaşabilirler. Ancak, devlet ve belediyeye ait toprak parçalarının kirası, ancak nakden ödenebilir. Toprak kirası kontratlarındaki noterlik harcı, söz konusu toprak parçasının kıymetinin %0,01’i kadardır. Eğer kıymet biçilmemişse, bu harç asgari 17 Grivnya olmak üzere, kontrat bedelinin %1’i kadar olacaktır.

6.3 Alım – Satım

Gayrımenkullere ilişkin alım satım sözleşmelerindeki sıhhat şartı, noter tarafından tasdik edilip tapuya tescil edilmeleridir.

Noter tasdiki, gayrımenkulün bulunduğu yerde gerçekleştirilir.

Sözleşmenin tasdiki için, gayrımenkule ilişkin belgelerin ibraz edilmesi gerekir. Binalar için, Ukrayna mevzuatı uyarınca söz konusu bina üstündeki hak sahipliğini gösteren herhangi bir resmi belge yeterlidir. Bu belge, binanın ilgili idarede (Teknik envanter bürosu) kayıtlı olduğuna ilişkin bir kaydı içermelidir.

Araziler bakımından gerekli olan tek belge, devlet tapu sicilinden alınmış kayıttır.

Eğer alım satım sözleşmesinin taraflarından biri bir gerçek kişiyse, bu gerçek kişi eşinin noter tasdikli iznini de ibraz etmelidir.

Bu tür işlemler sırasında, yetki sorunlarının açıklığa kavuşturulabilmesi için, eğer taraflardan biri bir tüzel kişiyse, o tarafın kuruluş sözleşmesinin dikkatle incelenmesini tavsiye ediyoruz. Uygulamada, gayrımenkullere ilişkin alım satım işlemlerinde, yönetim organlarının suistimallerini önlemek üzere tüzel kişiliklerin yönetim kurulu ya da kurucular genel kurulu gerekli izni verir. Eğer işlemde yabancılık unsuru varsa, kanun koyucu özel şartlar aramıştır (şartlar için yukarıya bakınız).

Gayrımenkul maliki olan bir tüzel kişiliğin alınıp satılması, Ukrayna Hükümetinin ya da Parlamentosunun iznini gerektirmediği için sık sık başvurulan bir yöntemdir. İşlemin gerçekleştirilmesinden önce, söz konusu gayrımenkulün teknik durumunun ve gerekli ruhsatların sıhhatinin kontrol edilmesini tavsiye ediyoruz.

Çünkü, eğer bir binanın üzerinde yerel yönetimlerden ruhsat alınmadan yapısal değişiklikler gerçekleştirilmişse, böyle bir binanın üstünde gelecekte yeniden tescil ya da ipotek gibi işlemler yapılamayabilir.

Bir gayrımenkulün bedeli taraflar arasında kararlaştırılır, ancak bu bedel, sicil bürosunun sertifikasında belirtildiği şekliyle, toprak parçasının ve üstündeki binanın ekspertiz değerinden daha az olamaz.

Özelleştirme sonucu satılacak gayrımenkullerin değeri eksperler tarafından takdir edilir. Noterlik harcı ve Ukrayna Emeklilik Fonlarına yapılacak ödeme, gayrımenkulün sözleşmedeki değerinin %1’i (ayrı ayrı) kadar olup, bu miktar sicil bürosu sertifikasında belirtilen ya da eksper tarafından takdir edilen miktarın %1’inden (yine ayrı ayrı) daha az olamaz. Noterlik harcı ve Ukrayna Emeklilik Fonlarına yapılacak ödeme, sözleşmenin yapıldığı anda ödenecektir.

Yukarıda da belirtildiği üzere, yabancı sermayeli girişimlerin Ukrayna’da gayrımenkul almasının önünde sınırlama olmadığından, hem hisse satışı hem de doğrudan gayrımenkul alım satımı, yaygın olarak başvurulan yöntemlerdir. Her yöntemin kendine has avantajları ve dezavantajları olduğu için, her olayın koşullarına uygun bir şekilde yöntem seçilmelidir.

III. VERGİLENDİRME

1. GİRİŞ

1.1 Vergi Sistemi

Ukrayna vergi sistemi, 25.06.1991 tarihli ve 1251-XII sayılı Vergilendirme Sistemi Hakkındaki Kanun’a dayanılarak tahsil edilen 30’dan fazla vergi ve harçtan ibarettir. Çeşitli tadillerden geçen bu kanun, hem ulusal hem yerel düzlemdeki harçlar ve vergileri düzenler.

Gerçek ve tüzel kişiler tarafından ödenen ana ulusal vergiler ve harçlar şunlardır:

- Kurumlar Kazanç Vergisi

- Kişisel Gelir Vergisi

- Katma Değer Vergisi

- Tüketim Vergisi

- Zorunlu Devlet Sosyal Güvenlik Vergisi

- Arazi Vergisi

- Gümrük Vergisi ve diğer vergiler.

Ana yerel vergi ve harçların arasında Reklamcılık Vergisi, Belediye Vergisi, Araba Park Yeri Harcı, Pazar Vergisi ve sair vergilerle harçlar sayılabilir.

Ulusal vergi ve harçlar Ukrayna Parlamentosu (Verkhovna Rada) tarafından çıkarılır ve bütün Ukrayna toprakları için ödenmeleri zorunludur. Yerel vergiler ve harçlar, ilgili belediyeler tarafından çıkarılır ve tahsil edilir. Yerel vergi oranları, Ukrayna Parlamentosu tarafından çıkarılan ilgili kanunlar uyarınca belirlenir.

Vergi tahsili Devlet Vergi İdaresi tarafından gerçekleştirilirken, gümrük vergilerinin toplanması işi Devlet Gümrük Servisi’ne aittir. Ticari faaliyetlerde bulunan bütün gerçek ve tüzel kişilerin yerel vergi dairesine kayıt yaptırmaları ve gerçekleştirdikleri bütün vergiye tabi işlemlerle ödedikleri vergileri bildirmeleri gerekir.

Ukrayna mevzuatı (vergi kanunları da dahil olmak üzere) çok sık tadil edildiği için, yerel vergi mükelleflerinin de bu konuda zorlandıkları göz önünde bulundurulmalıdır.

1.2. Mükelleflerin Statüsü

Vergilerin ödenmesi, mükelleflerin ikametgahına bağlıdır. Vergilendirme için gerçek ve tüzel kişilerin ikametgah adreslerinin nasıl belirleneceği, gerçek ve tüzel kişilerden vergi toplanmasına ilişkin kanunlar tarafından düzenlenir.

Bir tüzel kişilik ya da tüzel kişilik statüsünü haiz olmayan bir hukuki varlık (örneğin, bir şube ya da temsilcilik ofisi), eğer Ukrayna mevzuatına uygun bir şekilde tescil edilmişse ve ticari faaliyetlerini yürütüyorsa Ukrayna’da mukim sayılır.

Gerçek kişilerin ikametgahlarının belirlenmesi çok daha karmaşıktır. Eğer bir kişinin ikametgah adresi Ukrayna ülkesi sınırları içinde bulunuyorsa, o kişi Ukrayna’da mukim sayılır. Eğer kişinin Ukrayna dışında bir ülkede de bir adresi daha varsa, ancak daimi ikametgahı Ukrayna’da bulunuyorsa, Ukrayna’da mukim sayılır. Eğer kişinin daimi hem Ukrayna’da hem başka bir ülkede birer daimi ikametgah adresi mevcutsa, ancak Ukrayna’yla daha yakın ekonomik bağları varsa (yaşamsal menfaatlerinin merkezi Ukrayna ise) Ukrayna’da mukim sayılır.

Eğer kişinin ikametgahı yukarıdaki kuralların ışığında belirlenemiyorsa, o kişinin bir takvim yılı içinde en azından 183 gün boyunca Ukrayna’da bulunduğu saptandığı takdirde kişi Ukrayna’da mukim olarak kabul edilir. Eğer bu kural uygulanamıyorsa, kişi Ukrayna vatandaşı olduğu takdirde Ukrayna’da mukim sayılır. Eğer kanun hükümlerinden bağımsız olarak, kişinin biri Ukrayna olmak üzere çifte vatandaşlığı varsa, o kişi vergilendirme için Ukrayna vatandaşı olarak kabul edilir ve Ukrayna tarafından imzalanan uluslar arası anlaşmalarla diğer ülke vatandaşlarına tanınan imtiyazlar ve muafiyetlerden yararlandırılmaz.

Eğer kişi vatansızsa, statüsü milletlerarası hukuk kuralları uyarınca belirlenecektir.

2. KURUMLAR KAZANÇ VERGİSİ

Tüzel kişiler tarafından ödenen ana doğrudan vergi, 28.12.1994 tarihli ve 334/94-VR sayılı “Girişimlerin Kazançlarının Vergilendirilmesi Hakkındaki Kanun” tarafından düzenlenen Kurumlar Kazanç Vergisidir.

2.1 Mükellefler

Bu vergi, tüzel kişiler ve tüzel kişilere bağlı kalıcı hukuki varlıklar (örneğin temsilcilik acenteleri ve şubeler) tarafından ödenir. Ukrayna vatandaşları dünya çapında elde ettikleri bütün kazançtan dolayı vergiye tabiyken, Ukrayna’da mukim sayılmayanlar sadece Ukrayna kaynaklarını kullanarak elde ettikleri kazançtan dolayı vergilendirilir.

2.2 Vergi Oranı

Kurumlar Kazanç Vergisi’nin temel oranı, %25’tir.

2.3 Vergilendirme Dönemi

Vergilendirme dönemleri, çeyrek takvim yılı, yarım takvim yılı, üç çeyrek takvim yılı ve bir takvim yılı olarak belirlenir. Bir vergilendirme dönemi, yılın ilk takvim gününde başlar ve ilgili dönemin son takvim gününde sona erer. Zirai üreticiler için bu kuraldan muafiyet mevcuttur. Yıllık vergi dönemi, 1 Ocakta başlayıp 31 Aralıkta sona erer.

2.4 Verginin Konusu

Verginin konusu, brüt gelirden izin verilen brüt giderlerin ve amortisman giderlerinin/yıpranma payının çıkarılmasıyla bulunur.

2.5 Brüt Gelir

Brüt gelir, bir vergi mükellefinin bildirim dönemi içinde Ukrayna ülkesinde ya da yurt dışında bütün mali, maddi ya da gayrımaddi biçimlerde elde ettiği gelirdir.

Kanun, vergilendirmeye tabi işlemler olarak bazı işlemleri sıralamaktadır. Bu işlemlerden bazıları:

- Mal, hizmet ya da eser satışından elde edilen toplam kazanç. Menkul kıymetlerin satışından elde edilen gelir (hisselerin ilk piyasaya çıkışı ve sürelerinin doluşu hariç) de bu kalemde sayılır.

- Yabancı şirketlerle ortaklaşa girişilen faaliyetlerden gelen gelirler, karlar, isim hakları, borç araçları ve kiralar (leasing ödemeleri).

- Ücretsiz olarak elde edilen mallar ve hizmetlerin (eserler) değeri.

- Kalıcı (geriye dönüşsüz) mali yardımlar.

- Eğer bildirim döneminin sonuna kadar iade edilmemişse, geriye dönüşlü mali yardımlar ve diğerleri.

Bazı işlemler, vergilendirmeye tabi işlem olarak bilhassa sayılmamışlardır (muaf işlemler). Örneğin, vergilendirmeye tabi olmayan işlemlere dahil edilen aşağıdaki kalemlerin değeri, brüt gelire alınmaz:

- Mükellefin Katma Değer Vergisi’nden muaf tutulmamış olması kaydıyla, satılan mallar ya da hizmetlerin (eserler) fiyatı üzerinden kendisi tarafından elde edilen ya da ona tahakkuk edilen Katma Değer Vergisi miktarı.

- Mükellef tarafından çıkarılan şirket haklarının doğrudan yatırımı ya da yeniden yatırımı olarak kendisi tarafından elde edilen ayni ya da nakdi mallar. Buraya, Ukrayna ülkesinde tüzel kişilik statüsünü haiz olmadan kurulan müşterek girişimlere yapılan yatırımlar dahildir.

- Şirket haklarını çıkaran bir tüzel kişiliğin tasfiyesinden sonra, şirket haklarının sahibine iade edilen ayni ya da nakdi mallar. Yalnız, elde edilen miktarın bu gibi hakların (hisseler, kotalar, birimler) nominal değerini aşmaması şarttır.

Bu başlıkta sayılan kalemlerden bazıları çok özgün durumlara uygulanabildiği için, uygulamada çok az rastlanırlar.

Kural olarak, ticari faaliyetle ilgili olan her gider, gelirden çıkarılabilir sayılır. Yani, mükellef tarafından ticari faaliyetlerinde kullanılan mallar, eserler ve hizmetler için ödenen miktar, vergilendirilebilir kazançtan düşülebilir. Bazı giderlerin vergiden düşülmesine özel olarak izin verilmiştir. Bu giderler arasında:

- Ticari faaliyetin başlaması, yönetimi ve sona erdirilmesiyle ilgili olarak, vergi döneminde gerçekleşen her türlü gider.

- %2’den fazla, %5’ten az olmak üzere, bir önceki vergi yılının vergilendirilebilir kazancından yapılan yardımseverlik amaçlı bağışlar.

- Bildirim döneminin başlangıcı itibariyle, bütün sermaye varlıklarının toplam defter değerinin %10’unu geçmemek üzere, sermaye varlıklarının geliştirilmesiyle bağlantılı olarak gerçekleşen giderler. %10’u aşan miktar, kapitalize edilir.

- Ulusal film yapımcılığı ve yayıncılık için verilen her miktardaki bağışlar.

- Görsel-işitsel ürünlerin satın alınması, yaratılması ve üretimi için gerçekleştirilen bütün giderler.

- Diğer bazı giderler.

Bazı giderler ise vergilendirilebilir kazançtan düşülmez.

- Ticari faaliyetle bağlantılı olmayan bütün giderler. Örneğin resepsiyonlara, sunuşlara, eğlence faaliyetlerine, hediyelerin alınması ve dağıtılmasına dair giderler, mükellefin iştigal konusu bu gibi faaliyetlerin yapılması değilse vergilendirilebilir kazançtan düşülmez.

- Piyango ve kumar giderleri.

- Gerçek kişilerin kişisel ihtiyaçlarının karşılanması için yapılan giderler (bu konuda, bazı muafiyetler mevcuttur).

- Sermaye varlıklarının satın alınması, inşası, kurulması, modernizasyonu ve onarımı için yapılan giderler (bildirim döneminin başlangıcındaki bütün sermaye varlıklarının toplam defter değerinin %10’unu aşan kısım). Bu kaleme, gayrı maddi malların satın alınması için yapılan giderler, eğer bu mallar için mevzuatta amortisman/yıpranma payı ayrılması öngörülüyorsa dahildir. Eğer amortisman/yıpranma payı ayrılması öngörülmüyorsa, bu gibi masrafların vergilendirilebilir kazançtan düşülmesine izin verilir.

- Ödenen adli ve idari para cezaları.

- Gerekli evraklarla varlığı ispatlanamayan her türlü gider.

- Bazı diğer giderler.

Belirli operasyonlarda, vergilendirme için özel kurallar uygulanır. Bu gibi kuralların arasında, ödenen faizlerin düşülmesi, stokların değerinin, emek maliyetinin ve zorunlu devlet sosyal katkılarının saptanmasına ilişkin olanlar sayılabilir.

3. EMLAK VERGİSİ

Ukrayna’da Emlak Vergisi bulunmamaktadır.

4. KATMA DEĞER VERGİSİ

Katma Değer Vergisi, 03.04.1997 tarihli ve 168/97-VR sayılı “Katma Değer Vergisi Hakkındaki Kanun” tarafından düzenlenir.

KDV, tüketici harcamaları üzerinden alınır. Ukrayna ülkesindeki ticari işlemler, Ukrayna’nın gümrük sınırlarından içeriye giren ithal mallar ve bu mallara eşlik eden hizmetler için satıcılar tarafından toplanır. Ukrayna ülkesindeki ticari işlemler, mal ya da hizmet satışlarıdır. Tüketici, satın aldığı malın/eserin/hizmetin fiyatına eklenen KDV’yi öder. Satıcı, toplanan KDV’yi vergi idaresine bildirdikten sonra bütçeye yatırır.

4.1 Vergi Oranı

KDV oranı %20’dir.

İhracat (çeşitli muafiyetlerle birlikte) sıfır oranında vergilendirilir. Eğer kanun uyarınca ihraç edilen mallar vergiden muafsa, sıfır KDV oranı uygulanmaz.

Ukrayna ülkesi içindeki bazı işlemlere de sıfır KDV uygulanır. Bu gibi işlemler şunlardır:

- Tam %20 oranında kesilmiş KDV

- %0 oranında kesilmiş KDV

- KDV muafiyeti

- Vergilendirilmez KDV

4.2 Bildirim Dönemi

KDV bildirim dönemi, bir takvim ayıdır.

4.4.3 Mükellefler

Katma Değer Vergisi Hakkındaki Kanun uyarınca, KDV mükellefleri (bütçeye KDV ödeyen kişiler) şunlardır:

- Herhangi bir ticari faaliyette bulunmak isteyen ve kendi iradeleriyle KDV mükellefi olarak kayıt yaptıran kişiler.

- Yılda 300,000 Grivnyadan fazla yerel ciro elde eden herhangi bir tüzel kişilik, yabancılara ait bir hukuki varlık, müşterek girişim ya da girişimci.

- Yukarıdaki muafiyet seviyesinin üstündeki miktarlarda malı ya da bağlantılı hizmetleri Ukrayna gümrük sınırlarının içine getiren herkes (Ukrayna’da mukim olan ya da olmayan gerçek ya da tüzel kişiler).

- Müsadere edilmiş malların satışına katılan kişiler.

- Ukrayna ülkesi içinde elektronik ticaret faaliyetinde bulunan herkes. Ukrayna’da mukim olmayanlar, bu tür operasyonları sadece Ukrayna’da tescil edilmiş kalıcı hukuki varlıkları aracılığıyla gerçekleştirebilirler.

5. TÜKETİM VERGİSİ

Tüketim Vergisi, Ukrayna gümrük sınırları içinde üretilen ya da ithal edilen belirli mal çeşitleri için ödenen ve üretim maliyetine dahil edilen dolaylı bir vergidir. Bu vergi, 26.12.1992 tarihli ve 18-92 sayılı Ukrayna Bakanlar Kurulu Kararnamesi ile düzenlenmiştir. Tüketim vergisine tabi mallar için vergi oranları, çeşitli kanunlarla belirlenir.

Günümüzde, aşağıdaki ürünler tüketim vergisine tabidir:

- Tütün ürünleri.

- Alkollü içecekler ve bira.

- Bazı motorlu araçlar.

- Bazı motor yakıtları.

6. BORDRO VERGİLERİ (ZORUNLU DEVLET SOSYAL GÜVENLİK VERGİLERİ)

6.1 Genel Bilgi

Maaşlar ve çalışanlara verilen diğer ödemeler, bordro vergisine tabidir. Bordro vergileri, çalışan ve işveren tarafından ödenir. İşveren, çalışanlara ödenen maaşların/ödemelerin üzerinden kesilecek verginin hesaplanmasından ve hesaplanan verginin çalışanların maaşından kesilmesinden sorumludur. Maaş/ödeme çalışana verildiğinde, vergi önceden hesaplanıp kesilmiş olur.

Bordro vergileri aşağıdakileri içerir:

- Devlet Emeklilik Fonu’na yapılan ödemeler.

31,8% - işveren tarafından ödenir.

1% (eğer vergiye tabi toplam gelir 150 Grivnyayı geçmiyorsa) ya da %2 (vergiye tabi toplam gelir 150 hrivnyadan fazlaysa) – çalışan tarafından ödenir.

- Devlet Geçici Maluliyet Fonu’na yapılan ödemeler.

%2,9 – işveren tarafından ödenir.

%0,5 (eğer çalışanın maaşı asgari ücretten düşükse – 30.09.2006’ya kadar 496 Grivnya ve 01.10.2006’dan itibaren 505 Grivnya) ya da %1 (çalışanın maaşı asgari ücretten yüksekse) – çalışan tarafından ödenir.

- Devlet İşsizlik Fonu’na yapılan ödemeler.

%1,3 – işveren tarafından ödenir.

%0,5 – çalışan tarafından ödenir.

- Devlet Meslek Kazaları ve Hastalıkları Fonu’na yapılan ödemeler.

İşveren tarafından ödenen verginin oranı, mesleğe göre (2006 yılı için %0,66’dan %13,6’ya kadar) değişir.

Engelli çalışanlar ve engellilere iş veren kurumlar için, daha düşük özel oranlar uygulanır.

7. ARAZİ VERGİSİ

Arazi Vergisi, arazi sahipleri tarafından ödenir ve toprağın yeriyle konumuna bağlıdır. Şehirlerde ve kasabalarda bulunan araziler için tahmini arazi vergisi, arazinin toplam değerinin %1’idir. Eğer arazi parçasının değeri tespit edilmemişse, arazinin bulunduğu şehrin/kasabanın toplam nüfusu göz önünde bulundurularak metrekare başına hesaplanır.

Arazi sahiplerinin kiracıları kira öderler. Kira, taraflar arasında kararlaştırılır.

8. GÜMRÜK VERGİLERİ

Ukrayna gümrük sınırlarından içeriye sokulan mallar ve ürünler, gümrük vergi ve harçlarına tabidir.

Gümrük Vergileri, 05.02.1992 tarihli ve 2097-XII sayılı “Birleşik Gümrük Oranı Hakkındaki Kanun” ve 11.01.1993 tarihli, 4-93 sayılı “Ukrayna’daki Birleşik Gümrük Oranı Hakkındaki Bakanlar Kurulu Kararnamesi” tarafından düzenlenir. Hem kanun, hem de kararname çeşitli tadiller geçirmiştir. Mevzuat, gümrük vergilerinin tiplerini ve uygulama prensiplerini belirlemektedir.

İthalat vergileri, Ukrayna gümrük sınırlarından sokulan mallar ve ürünler için uygulanır ve oranı, ithal edilen mal ve ürünlerin türüne bağlıdır. İthalat vergilerinin oranları, 05.04.2001 tarihli ve 2371-III sayılı “Ukrayna’daki Gümrük Oranları” kanununda belirlenir.

Gümrük harçları, gümrük kontrol bölgelerinde işlenen mal ve ürünlerden alınır. Harç oranları, 27.01.1997 tarihli ve 65 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenmiş olup, işlenen malların ve ürünlerin değerine ve uygulanan gümrük işlemlerinin türüne göre değişir.

9. KİŞİSEL GELİR VERGİSİ

Kişisel Gelir Vergisi, 22.05.2003 tarihli ve 889-IV sayılı “Kişisel Gelir Vergisi Hakkındaki Kanun” uyarınca düzenlenir.

9.1 Mükellefler

Bu vergi, dünyanın herhangi bir yerinde elde ettikleri gelirden dolayı Ukrayna’da mukim vergi mükellefleri ve sadece Ukrayna kaynaklı gelirler için Ukrayna’da mukim olmayan mükellefler tarafından ödenir. Diplomatik statüyü ve imtiyazları haiz olan ve Ukrayna’da mukim olmayan kişilerin bu tür diplomatik faaliyetlerinden dolayı elde ettikleri gelir, vergiden muaftır.

9.2 Verginin Konusu

Ukrayna’da mukim kişiler için, verginin konusu Ukrayna ülkesinde ya da ülke dışında elde ettikleri bütün vergiye tabi gelirdir; burada gelirin aynen ya da nakden elde edilmiş olması hesaba katılmaz. Eğer gelir ayni olarak elde edilmişse, vergiye tabi geliri bulmak için uygun piyasa fiyatı hesaplanır. Daha sonra, uygun piyasa fiyatı özel bir formülle bulunan çarpanla çarpılır.

Ukrayna’da mukim olmayan kişiler için, vergiye tabi gelir sadece Ukrayna kaynaklarından elde edilen gelirdir. Eğer Ukrayna kaynaklı gelir, Ukrayna’da mukim olmayan bir kişi tarafından başka bir Ukrayna’da mukim olmayan kişiye ödenmişse, bu tür bir ödemenin yetkili bir Ukrayna bankasında açılmış hesap yoluyla gerçekleştirilmiş olması gerekir. Eğer ödeme ayni ya da nakdi olarak gerçekleştirilmişse, ödemeyi alan Ukrayna’da mukim olmayan kişinin şahsen hesaplama yapıp ödemenin yedinde geçmesinden itibaren 20 takvim günü içinde gelir vergisini bütçeye yatırması gerekir.

9.3 Vergilendirilmeyen Gelir

- Devlet sosyal sigortası ve devlet yardımı ödemeleri.

- Ukrayna Maliye Bakanlığı tarafından bastırılmış tahvillerden ve milli piyangodan elde edilen gelir.

- Hayırseverlik maksatlı bağışlardan elde edilen gelir.

- Zorunlu sosyal güvenlik vergilerinden elde edilen gelir.

- Diğer bazı ödemeler.

9.4 Vergi Oranı

Günümüzde, temel vergi oranı %13’tür. Bu oran, 31.12.2006’ya kadar uygulanacaktır ve 01.01.2007’den itibaren oran %15’e çıkarılacaktır.

Bu oran, Ukrayna’da mukim kişilerin gelirlerine ve Ukrayna’da mukim olmayan kişilerin pasif gelirlerine (kar payları, isim hakkı ödemeleri, faiz gelirleri) uygulanır. Ukrayna’da mukim olmayan kişilerin diğer gelirleri, günümüz itibariyle %26 oranında vergilenir (31.12.2006’ya kadar) ve 01.01.2007’den itibaren bu oran %30’a çıkarılacaktır.

Azaltılmış bir %5’lik vergi oranı, Ukrayna’da mukim kişilerin bazı faiz gelirlerine uygulanır. Piyangodan (milli piyango hariç) elde edilen gelir dahil olmak üzere Ukrayna’da mukim olan ve olmayan kişiler tarafından elde edilen kumar gelirleri 31.12.2006’ya kadar %26, 01.01.2007’den itibaren %30 oranında vergilendirilecektir.

Ukrayna’da mukim kişiler tarafından kazanılan miras, terekedeki malın türüne ve mirasbırakanla mirasçı arasındaki yakınlığın derecesine göre, %0’dan %26’ya değişen oranlarda (01.01.2007’den itibaren %30) vergilendirilir. Armağanlar da, miras kalan mallar için uygulanan kurallara göre vergilendirilir.

IV. VİZELER, OTURMA VE ÇALIŞMA İZİNLERİ

VİZELER

Yabancıların ve Vatansızların Hukuki Statüsü Hakkındaki Kanun’a ve Ukrayna’ya Girişler için Vize Verme Kuralları’na göre, yabancıların Ukrayna sınırlarından içeriye girmeden önce vize alması gerekir. Aynı zamanda, bazı uluslar arası anlaşmalara göre çeşitli ülke vatandaşlarına Ukrayna’ya girişlerde vize alma zorunluluğundan muafiyet tanınmıştır. Bu ülkeler arasında şunları sayabiliriz:

- Arnavutluk (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Arjantin (sadece diplomatik pasaport, hizmet pasaportu veya resmi pasaport sahipleri için)

- Ermenistan

- Azerbaycan

- Belarus

- Bosna Hersek (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Brezilya (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Bulgaristan (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Kamboçya (sadece diplomatik pasaport, hizmet pasaportu veya resmi pasaport sahipleri için)

- Şili (sadece diplomatik pasaport, hizmet pasaportu veya resmi pasaport sahipleri için)

- Çin Halk Cumhuriyeti (sadece diplomatik pasaport, hizmet pasaportu ve sadece resmi ziyaret maksadı damgalı ulusal pasaport sahipleri için)

- Hırvatistan (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Küba (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahibi olanlar için, bunların yanı sıra tedavi amacıyla Ukrayna’ya gelen Küba vatandaşları da vizesiz girişten yararlanabilir).

- Dominik Cumhuriyeti (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Estonya (sadece diplomatik pasaport sahipleri için)

- Gürcistan

- Gine (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Macaristan

- İran (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- İsrail (sadece diplomatik pasaport sahipleri için)

- Kazakistan

- Kuzey Kore (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Kırgızistan

- Laos (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Letonya (sadece diplomatik pasaport sahipleri için)

- Litvanya

- Meksika (sadece diplomatik pasaport sahipleri için)

- Moldova

- Moğolistan

- Panama (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Polonya

- Romanya (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Rusya Federasyonu

- Sırbistan (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Slovakya (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- İsviçre (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Türkiye (sadece diplomatik pasaport, hizmet pasaportu ya da özel pasaport sahipleri için)

- Tacikistan

- Türkmenistan (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti (sadece diplomatik pasaport ve hizmet pasaportu sahipleri için)

- Özbekistan

Ayrıca ABD, Japonya, Kanada, İsviçre, Liechtenstein ve AB vatandaşları Ukrayna’ya 90 günlük bir dönem için vizesiz olarak giriş yapabilir.

Ukrayna mevzuatı, İçişleri Bakanlığına kayıt yaptırmaksızın Ukrayna’ya vizesiz giriş yapan bütün yabancıların 90 günlük kalış sürelerinin hesabının ilk girişlerinden itibaren tutulacağını belirtir. Bu sürenin sona ermesinden itibaren, yabancıların ya Ukrayna’yı terk etmeleri ya da meşru kalış nedenlerini ispatlayarak kayıt yaptırmaları gerekir.

Vizeler, Ukrayna’nın dünya çapındaki diplomatik temsilciliklerinden ve konsolosluklarından, ayrıca Ukrayna Dışişleri Bakanlığına bağlı Konsolosluk Dairesi’nden alınabilir. Vize süresinin uzatılmasındaki yetki, Ukrayna İçişleri Bakanlığındadır. Vize almak için yatırılacak konsolosluk harcı, 16 ABD Doları ila 200 ABD Doları arasında değişir.

OTURMA VE ÇALIŞMA İZİNLERİ

Sürekli olarak kalmak üzere Ukrayna’ya göç etmek ya da Ukrayna’da çalışmak ya da sair hukuki faaliyetlerde bulunmak isteyen yabancıların geçici ya da daimi bir oturma izni alması gerekir. Daimi oturma izni alma süreci, Göç Kanunu ile düzenlenir. Ukrayna’da daimi oturma izni alan yabancıların ayrıca çalışma izni almasına gerek kalmaz ve bu kişiler, Ukraynalı vatandaşlarla eşit haklara sahip olarak çalışma hayatına katılabilirler. Ukrayna’da çalışmak isteyen ya da sair bir hukuki faaliyete girişmek isteyen bütün diğer Ukrayna Çalışma Bakanlığına başvurup yabancıların çalışma izni alması gerekir.

Daimi oturma izni almak isteyen bir yabancının aşağıdaki belgeleri ibraz etmesi gerekir:

- Standart başvuru formu.

- Üç vesikalık fotoğraf.

- Kimlik fotokopisi.

- İkametgah ilmühaberi.

- Kişinin aile bireyleri hakkında bilgi, varsa eğer evlilik cüzdanının bir nüshası.

- Sağlık raporu.

Ukrayna’daki bazı kalma nedenleri için ek belgelerin ibrazı gerekebilir (örneğin, Ukrayna vatandaşı ya da vatandaşlarıyla akrabalık ilişkilerini gösteren resmi belge, 100,000 ABD Doları ve daha yüksek miktarda yatırımın tescil edildiğini gösteren resmi belge, vb.)

Daimi oturma izni, belirsiz bir süre için geçerli olmak üzere İçişleri Bakanlığı tarafından verilir. Bakanlık, daimi oturma izni başvurularına bir yıl içinde cevap vermek zorundadır. Genel kural olarak, oturma izni almak için ilk kez başvuran yabancıların yurt dışındaki bir Ukrayna diplomatik temsilciliğine ya da konsolosluğuna da bu konuyla ilgili bir başvuru yapacaklarını bildirmeleri gerekir. İçişleri Bakanlığı, yabancıların Ukrayna’daki kanuni kalış süreleri zarfında başvuruları değerlendirir. Göç Kanunu’nda düzenlendiği üzere, belirli göçmen kategorileri için Ukrayna hükümeti yıllık göçmenlik kotalarını belirler.

Ukrayna’da bir hizmet akdiyle çalışmak isteyen bir yabancının bir çalışma izni alması gerekir. Ancak, bu tür izinler aşağıda gösterilen yabancılar için zorunlu değildir:

- Daimi oturma izni olanlar

- Ürün dağıtım anlaşmaları sebebiyle yatırımcı tarafından işe alınanlar veya mevzuat tarafından gösterilen başka göçmenlik kategorilerine girenler.

Çalışma izinleri, Ukrayna Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bağlı Devlet İşçi Bulma Merkezi tarafından çıkarılır. Devlet İş Bulma Merkezi, çalışma izni başvurularına 30 gün içinde cevap vermek zorundadır. Çalışma izinleri, en fazla bir yıl geçerli olmak üzere verilir. Verilen sürenin dolmasından sonra, bu izin en fazla bir yıllık bir dönem için tekrar uzatılabilir.

Çalışma izni almak isteyen bir işverenin aşağıdaki belgeleri Devlet İşçi Bulma Merkezi’ne ibraz etmesi gerekir:

- Başvuru (muvakkat biçimde).

- Yabancı işçi ihtiyacı, bu işçilerin Ukrayna’da kalması ve faaliyette bulunması için uygun koşulların sağlanacağı iddiasını tevsik eden belgeler.

- İşverenin usulüne uygun bir şekilde imzalanmış şirket ana mukavelesi ve sicil belgesi.

- Hesaplarına çalışma izni başvurusunda bulunulan yabancıların tam adları, doğum tarihleri, pasaport numaraları, meslekleri ve cinsiyetleri.

- Yabancı işçilerin eğitimini ve sahip oldukları vasıfları gösteren belgelerin nüshaları.

- Bütün vergilerin ödenmiş olduğunu gösterir belge.

- Başvuru harcının yatırıldığını gösterir makbuz.

Daimi oturma izni için 85 Grivnya, muvakkat oturma izni için 34 Grivnya harç ödenir. Çalışma izni harcı ise 170 Grivnya olarak belirlenmiştir.